Gelişim Psikolojisi

Çocukluk Çağında İhmal

İhmal nedir? İhmal çeşitleri nelerdir? İhmali artıracak risk faktörleri nelerdir? İhmal nasıl önlenir? Çocuk ihmali hakkında bilgiler içerir.

Çocuk ihmali; ebeveynlerin veya bakım veren kişilerin çocuğun beslenme, barınma, giyinme, eğitim, sağlık
ve sevgi gibi temel ihtiyaçlarını karşılamaması sonucunda çocuğun gelişiminin zarar görmesi
olarak tanımlanmaktadır(1). Temel haklarından faydalanamaması sonucu eşit hak ve özgürlüklere sahip olamayan çocuklar duygusal, fiziksel, bilişsel vb. alanlarda olumsuz bir gelişim gösterirler.

İhmal davranışı, 0-18 yaş aralığındaki çocuklarda gözlenir. Bir çocuğa karşı yapılabilecek en olumsuz muamele olan ihmal, çocukta kalıcı hasarlara yol açabilir. Ayrıca, ihmalin boyutunu belirlemek için ihmal davranışının sıklığı, süresi ve çocukta oluşan zarar önemlidir.

Çoğu zaman istismar ile ihmal davranışı beraber görülebilir fakat iki kavram farklı anlamlara gelir. İstismar vakalarında ihmalin de görülme olasılığı fazladır fakat ihmal davranışı tek başına görülebilir.

İhmal Çeşitleri

İhmal davranışları genellikle üç başlık altında incelenir: Fiziksel ihmal, duygusal ihmal ve eğitimsel ihmal.

Fiziksel İhmal

Fiziksel ihmal çocukların temel fiziksel ihtiyacı olan yemek, uygun barınma ve kıyafet ihtiyaçlarının karşılanmamasıdır(3). Fiziksel ihmal davranışına örnek olarak aşağıdaki maddeler verilebilir:

  • Çocuğun yanında bir yetişkin bulunmadan uzun süre yalnız bırakılması
  • Temiz kıyafetler giydirilmemesi ve kişisel temizliğinin aksatılması
  • Çocuğun yeterli ve düzenli beslenememesi
  • Eve giriş ve çıkış saatlerinin denetlenmemesi
  • Çocuğun temel tıbbi gereksinimlerinin karşılanmaması ve önlenebilir sağlık problemlerinden korunamaması

Duygusal İhmal

Duygusal ihmal çocuğun psikolojik ve duygusal olarak tanınma ihtiyacına olumsuz cevap verilmesidir(2) . Duygusal ihmal davranışına örnek olarak aşağıdaki maddeler verilebilir:

  • Çocuğun temel gereksinimi olan sevgi, ilgi ve şefkatten yoksun bırakılması
  • Aile içi olumsuz muameleye ve duygusal şiddete maruz kalması
  • Çocuğun zararlı alışkanlıklarına (örn. sigara) göz yumulması
  • Saldırganlıklarının ve uyumsuz davranışlarının umursanmaması
  • Çocuk psikolojik destek talep ettiğinde bunun geciktirilmesi veya engellenmesi

Eğitimsel İhmal

Eğitimsel ihmal davranışlarına örnek olarak aşağıdaki maddeler verilebilir:

  • Çocuğun okula başlaması gerekmesine rağmen okula gönderilmemesi
  • Okul için gerekli eşyaların temin edilmemesi
  • Çocuğun devamsızlık yapması ve ebeveynin, bakım veren kişinin buna göz yumması

İhmalin Etkileri

Duygusal ihmale uğrayan çocuklarda duygusal ve davranışsal gelişim problemlerinin yanı sıra yüksek stres seviyesi, duyguları düzenlemede güçlük, empati kurmada güçlük gözlenebilir. Ayrıca duygusal ihmal, çocukta değersizlik ve suçluluk hislerinin oluşmasına da sebep olabilir. Çocukluklarında ihmale uğrayan yetişkinlerde depresyon, anksiyete ve travma sonrası stres bozukluğu görülme olasılığı daha fazladır(3) .

Çocukluk çağında ebeveyni ile sağlıklı bir bağlanma yaşayamayan ve ihmale uğrayan çocuklar, ilerideki ilişkilerinde bağlanma problemi yaşayabilirler. Başka biri ile yakınlık kurmayı bebeklik ve çocuklukta deneyimleyememiş bu çocuklar, yetişkinlikte de romantik ilişkilerinde büyük sorunlar yaşarlar(2) .

İhmal davranışı sonrasında kişide düşük öz-saygı, düşük benlik algısı, şiddet eğilimi, intihar eğilimi, güven eksikliği gibi durumlar da gözlenebilir. Bu kişiler hayatlarında bir sınır çizmekte problem yaşarlar. İlişkilerinde çizemedikleri sınırları yüzünden fazla fedakar olma eğilimi gösterebilirler. Ayrıca ihmale uğramış olan çocuk hem çocukluğunda hem de yetişkin biri olduğunda sosyal ilişkiler kurmakta problem yaşayabilir.

Son olarak ihmale uğrayan çocuklarda akademik başarısızlık, öğrenme güçlüğü, gelişim geriliği, sağlık problemleri ve madde bağımlılığı gözlemlenebilir.

İhmal Davranışı Nasıl Anlaşılır?

Bir çocuğun ihmale uğrayıp uğramadığını anlayabilmek için bazı gözlemler yapılabilir.

  • Çocukta fiziksel olarak bir gelişim geriliği mevcutsa,
  • Okula gitmek istemiyor ve devamsızlık yapıyorsa,
  • Ona bakım veren bir ebeveynin olmadığını belirtiyorsa,
  • Kişisel bakımına önem vermiyor ve temiz kıyafetler giymiyorsa,
  • Madde bağımlılığı varsa,
  • Para için hırsızlık, dilencilik gibi uygun olmayan yolları kullanıyorsa,
  • Çocuğun duygusal olarak farkındalığı yoksa ve kendini ifade etmekte zorlanıyorsa,
  • Duygularını çok yoğun biçimde yaşıyorsa ve düşük öz-şefkate sahipse,
  • Okul başarısı düşükse çocuğun ihmale uğruyor/uğramış olma olasılığı yüksektir.

İhmal Davranışını Arttırabilecek Risk Faktörleri

Bazı faktörler, ebeveynin veya bakım veren kişinin çocuğa ihmal davranışında bulunma riskini arttırabilir. Örneğin ailenin düşük eğitim seviyesine sahip olması ve çocuk gelişimi hakkında yeterli bilgiye sahip olmaması ihmal davranışı riskini arttırabilir. Benzer biçimde, ailenin düşük sosyo-ekonomik düzeye sahip olması veya yetersiz sosyal destek alması bu risk faktörleri arasında sayılabilir. Bunlara ek olarak annenin doğum yaşı, evlenme yaşı, ebeveynin küçükken ihmale uğramış olması, ebeveynin madde bağımlılığının bulunması gibi etmenler de risk faktörü olarak sayılabilir ve ihmal davranışının ortaya çıkma olasılığını arttırır.

İhmali Önlemek İçin Neler Yapılabilir?

Öncelikle toplum farkındalığı yaratmak adına ailelere, bakım verenlere veya çocuklara yönelik seminer ve dersler verilebilir. Bu yöntem toplumun bilinçlenmesi ve ihmal davranışının ortaya çıkmadan önce önlenebilmesi adına çok önemlidir. Bunlara ek olarak, kamu spotları ve sosyal medya üzerinden de bilinçlendirme çalışmaları yapılabilir.

İhmali önlemek adına yapılabilecek bir diğer şey, çocuklarının ihmal riski bulunan aileleri belirleyip yardım ve rehberlik programları düzenlemek olabilir. Bu sayede risk grubundaki çocuklar uzman gözetiminde bulunabilir ve aileye gereken destek verilmiş olur.

Son olarak, ihmale uğrayan çocuk uzmanlar tarafından tanılanıp rehabilite edilebilir. Bu yöntem daha çok geç kalınmış bir müdahaledir ve bundan önceki paragraflarda bahsedilen önleme çalışmalarının önemini daha iyi ortaya koyar çünkü rehabilite etmeyi içeren bu yöntem bir önleme değil, bir müdahaledir. Bu aşamada çocuğa karşı yeterli destek sağlanabilir veya çocuk koruma altına alınabilir.


Kaynakça

  1. Aktay, M. (2020). İstismar ve İhmalin Çocuk Üzerindeki Etkileri ve Tedavisi. Gelişim ve Psikoloji Dergisi (GPD), 1(2), 169-184.
  2. Nalbantçılar, S.C. (2018). Çocukluktan Yetişkinliğe Duygusal İhmal ve Etkileri. Onto Online Psikoloji Dergisi, 15, 47-51.
  3. Özgentürk, İ. (2014). Çocuk İstismarı ve İhmal. International Journal of Human Sciences, 11(2), 265-278.

Okuduğunuz içerik sevgiyle oluşturulmuştur ❤️

Başa dön tuşu